જેમ જેમ ઉનાળાનો સૂર્ય તેના પ્રકોપ પર પહોંચે છે, તેમ આપણી આસપાસનું વાતાવરણ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જાય છે. મોર્ડન મેડિસિનમાં આપણે ડિહાઇડ્રેશન, હીટ સ્ટ્રોક (લૂ લાગવી) અને ત્વચાને નુકસાન વિશે ચર્ચા કરીએ છીએ. પરંતુ આપણું આયુર્વેદ વિજ્ઞાન એ બાબત પર ધ્યાન આપે છે કે આ બહારની અસહ્ય ગરમી આપણા શરીરની આંતરિક સિસ્ટમને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે. આયુર્વેદ અનુસાર, આ ઋતુને ‘ગ્રીષ્મ ઋતુ’ કહેવાય છે, જેમાં પ્રકૃતિમાં તીક્ષ્ણ, ગરમ અને દ્રવ ગુણો વધી જાય છે, જે સીધા જ આપણા શરીરમાં પિત્ત દોષ (Pitta Dosha) ને વધારે છે.
મારા ક્લિનિકલ અનુભવમાં ‘અથર્વ આયુર્વેદ’ (અમદાવાદ) ખાતે મેં જોયું છે કે ઉનાળો શરૂ થતાં જ દર્દીઓમાં અચાનક એસિડિટી વધવી, છાતીમાં બળતરા, પેટ સાફ ન થવું, ચામડી પર લાલ ચકામા (અળઈઓ) થવી અને અતિશય થાક લાગવાની ફરિયાદો ખૂબ વધી જાય છે. આ બધી અલગ-અલગ બીમારીઓ નથી, પરંતુ શરીરની અંદર પિત્તનો ભડકો થયો હોવાના સંકેતો છે. આ ગરમીનો સામનો કરવા માટે આયુર્વેદિક ઋતુચર્યા અનુસાર ઉનાળામાં પિત્ત ના ઉપાયો અને સાચો આહાર અપનાવવો એ જ એકમાત્ર કાયમી રસ્તો છે.
“ગ્રીષ્મે તીક્ષ્ણાંશુ-સન્તાપાત્ મારુત-ક્ષોભ-તત્પરઃ, કફઃ ક્ષીયતિ પિત્તં ચ ચીયતે…”
— ચરક સંહિતા (પ્રાચીન આયુર્વેદિક ગ્રંથ)
આ ઋષિ વચન આપણને યાદ અપાવે છે કે: “ઉનાળામાં સૂર્યની તીક્ષ્ણ ગરમી શરીરના ભેજ અને શક્તિને શોષી લે છે, જેના લીધે કફ ઓછો થાય છે અને શરીરની અંદર કુદરતી રીતે જ પિત્ત (અગ્નિ તત્વ) નો જથ્થો વધવા લાગે છે.”
ઉનાળામાં પિત્ત કેમ પ્રકોપિત થાય છે?
આયુર્વેદ કહે છે કે જેવું બ્રહ્માંડમાં છે, તેવું જ આપણા શરીરમાં છે. જ્યારે બહારનું તાપમાન ૪૦ ડિગ્રીને પાર કરે છે, ત્યારે શરીરની અંદર રહેલો પિત્ત દોષ પણ ઉકળવા લાગે છે. પિત્તનું મુખ્ય કામ પાચન અને શરીરનું તાપમાન જાળવવાનું છે. પરંતુ જ્યારે આ પિત્ત મર્યાદા બહાર વધી જાય, ત્યારે તે શરીરના બે મુખ્ય ભાગો પર હુમલો કરે છે: પાચનતંત્ર અને ત્વચા.
- પાચનતંત્ર પર અસર: પેટમાં રહેલો એસિડ વધારે ખાટો અને તીક્ષ્ણ બને છે, જેનાથી જમ્યા પછી તરત જ ખાટા ઓડકાર આવવા, ગળામાં બળતરા થવી અને પેટમાં દુખાવો થવો જેવી એસિડિટીની ક્રોનિક સમસ્યાઓ સર્જાય છે.
- ત્વચા પર અસર: પિત્તનો સીધો સંબંધ આપણા લોહી (રક્ત ધાતુ) સાથે છે. જ્યારે લોહીમાં ગરમી વધે છે, ત્યારે તે ત્વચા વાટે બહાર નીકળવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આના કારણે અળઈઓ, ખીલ, ચામડી પર લાલ ચકામા અને ત્વચામાં અસહ્ય ખંજવાળની સમસ્યાઓ થાય છે.
ઉનાળામાં આહાર બાબતે થતી ૩ મોટી ભૂલો
શરીરને ઠંડક આપતી વસ્તુઓ ખાતા પહેલાં, તમારે શરીરની અંદર બળતા પિત્ત રૂપી અગ્નિમાં ઘી હોમવાનું બંધ કરવું પડશે. જો તમે એસિડિટી કે ચામડીના રોગોથી પરેશાન હોવ, તો આ ૩ આદતો આજે જ છોડો:
1. ફ્રિજના અતિશય ઠંડા પાણીની ભૂલ
બહાર ગરમીમાંથી આવીને તરત જ ફ્રિજનું કે બરફનું ઠંડુ પાણી પીવાથી ગળાને ઘડીભર શાંતિ મળે છે, પરંતુ તે પેટના પાચન અગ્નિને સાવ ઠારી નાખે છે. આનાથી ખોરાક પચવાને બદલે સડે છે અને શરીર તે પાણીને સામાન્ય તાપમાન પર લાવવા માટે અંદર વધુ ગરમી પેદા કરે છે, જે એસિડિટી બમણી કરે છે.
2. ખાટો અને આથો આવેલો ખોરાક
મોટાભાગના લોકો દહીંને ઠંડુ સમજીને ઉનાળામાં બહુ ખાય છે, પરંતુ આયુર્વેદ અનુસાર ખાટું અને આથો આવેલું દહીં પ્રકૃતિમાં ગરમ (ઉષ્ણ વીર્ય) છે. ઉનાળાની બપોરે ખાટી છાશ, વાસી આથાવાળો ખોરાક (જેમ કે ઈડલી, ઢોકળા, હાંડવો) અને તીખા-ખાટા અથાણાં ખાવાનું બિલકુલ ટાળો.
3. ચા-કોફી અને ગરમ મસાલાનો અતિરેક
ઉનાળાની ગરમ સવારે ગરમાગરમ ચા કે કોફી પીવાથી પેટના સ્તરોમાં એસિડિટીનો સોજો આવે છે. આ સિવાય રસોઈમાં લાલ મરચું, લસણ, ગરમ મસાલો અને રાઈનો વધુ પડતો ઉપયોગ લોહીને દૂષિત કરે છે અને ચામડીના રોગો વધારે છે.
ઉનાળા માટે અમૃત સમાન આહાર શૈલી
શરીરમાં પિત્ત શાંત રાખવા માટે એવો આહાર લો જે કુદરતી રીતે મીઠો, કડવો, તુરો અને પાણીથી ભરપૂર હોય:
1. ઠંડક આપતા કુદરતી ફળો
ઉનાળામાં કુદરતે આપણને અદ્ભુત ફળો આપ્યા છે. પાકા તડબૂચ, સક્કરટેટી, મીઠા દાડમ અને કાળી દ્રાક્ષનું સેવન કરો. લીલા નાળિયેરનું પાણી (Coconut Water) ઉનાળા માટે શ્રેષ્ઠ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ છે, જે પેટના એસિડને શાંત કરે છે અને કાયમી ઠંડક આપે છે.
2. પિત્તશામક શાકભાજી
જે શાકભાજીમાં પાણીનું પ્રમાણ વધુ હોય તેને આહારમાં સામેલ કરો. દૂધી, તુરીયા, ગલકા, પરવળ, ટીંડોરા અને કાકડી ઉનાળા માટે ઉત્તમ છે. આ શાકભાજી પેટના માર્ગને મુલાયમ રાખે છે અને લોહીને સાફ કરે છે.
3. રસોડાના ઠંડા મસાલા
ઉનાળામાં ગરમ મસાલાના બદલે ઠંડા મસાલા તરફ વળો. રસોઈમાં ધાણાજીરું, વરિયાળી અને એલચીનો ઉપયોગ વધારો. લીલા ધાણા અને ફુદીનો કુદરતી રીતે લોહી શુદ્ધ કરનાર ઔષધિઓ છે જે ત્વચાની બળતરા ઓછી કરે છે.
એસિડિટી અને અળઈઓથી બચવાના ૪ આયુર્વેદિક ઘરગથ્થુ ઉપાયો
- આખી રાત પલાળેલું ધાણાનું પાણી: એક ગ્લાસ પાણીમાં એક ચમચી આખા ધાણાને સહેજ વાટીને આખી રાત પલાળી રાખો. સવારે તેને ગાળીને ખાલી પેટે પી જાઓ. આ ક્રોનિક એસિડિટી અને પેશાબની બળતરા મટાડવાનો સૌથી રામબાણ ઉપાય છે.
- સાચી છાશ પીવાની રીત: દહીંમાં પુષ્કળ પાણી નાખી, માખણ ઉતારીને બનાવેલી તાજી મોળી છાશમાં જીરું અને થોડી સાકર નાખીને બપોરે જમ્યા પછી લો. રાત્રે છાશ ક્યારેય ન પીવી.
- ચંદન અને ગુલાબજળનો લેપ: જો ચામડી પર અતિશય અળઈઓ કે ખંજવાળ આવતી હોય, તો શુદ્ધ ચંદન પાવડરમાં ગુલાબજળ મિક્સ કરીને લેપ બનાવો. તેને ૧૫ મિનિટ ત્વચા પર લગાવી રાખવાથી લોહીની ગરમી શાંત થાય છે.
શીતલી પ્રાણાયામ: બપોરના સમયે તડકામાં જવાનું ટાળો અને શરીરનું આંતરિક તાપમાન કંટ્રોલ કરવા માટે રોજ સવારે ૫ મિનિટ ‘શીતલી’ અથવા ‘સીત્કારી’ પ્રાણાયામ (જીભ વાળીને ઠંડો શ્વાસ લેવાની ક્રિયા) અચૂક કરો.
ઉપસંહાર અને આગામી પગલું
ઉનાળાની ગરમીથી બચવાનો અર્થ એ નથી કે આખો દિવસ એસી (AC) રૂમમાં ભરાઈ રહેવું, પરંતુ તેનો સાચો અર્થ એ છે કે આપણે આપણી આંતરિક સિસ્ટમને ઋતુ પ્રમાણે અનુકૂળ બનાવવી. ઠંડા, મીઠા અને હલકા આહારની પસંદગી કરીને તમે તમારા પેટ અને ત્વચા બંનેને સુરક્ષિત રાખી શકો છો.
આજથી જ શરૂ કરો આ નાનો બદલાવ: બપોરની ગરમ ચાના બદલે નાળિયેર પાણી અથવા વરિયાળીનું શરબત પીવાનું શરૂ કરો. માત્ર ૩ જ દિવસમાં તમે પેટમાં અદ્ભુત હલકાપણું અનુભવશો.
જો તમને દર ઉનાળે ભયંકર એસિડિટી કે ચામડીની ક્રોનિક સમસ્યાઓ પરેશાન કરતી હોય?
આજે જ અથર્વ આયુર્વેદ, અમદાવાદ ખાતે ડૉ. કેદાર ઉપાધ્યાયનો સંપર્ક કરો અને નાડી પરીક્ષા દ્વારા તમારા પિત્ત દોષને કુદરતી રીતે સંતુલિત કરવાનો સાચો ઈલાજ મેળવો.