આપણે અવારનવાર સારા સ્વાસ્થ્ય અને ઉર્જા માટે મોંઘા હેલ્થ સપ્લીમેન્ટ્સ, મલ્ટી-વિટામિન્સની કેપ્સ્યુલ્સ કે મોંઘા વિદેશી પ્રોડક્ટ્સ પાછળ હજારો રૂપિયા ખર્ચીએ છીએ. પરંતુ આયુર્વેદ કહે છે કે દુનિયાની સૌથી શક્તિશાળી ફાર્મસી (દવાની દુકાન) તમારા ઘરની બહાર નથી, પણ તમારા પોતાના ઘરમાં જ મોજૂદ છે! દરેક ગુજરાતી ઘરના રસોડામાં રહેલું ‘મસાલાિયું’ (Masala Dabba) એ માત્ર રસોઈનો સ્વાદ વધારવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે અદ્ભુત આયુર્વેદિક જડીબુટ્ટીઓનો એક કિંમતી ખજાનો છે.
મારા ક્લિનિક ‘અથર્વ આયુર્વેદ’ (અમદાવાદ) ખાતે હું હંમેશા દર્દીઓને સમજાવું છું કે નાની-મોટી બીમારીઓ માટે તરત જ કેમિકલવાળી ગોળીઓ ગળવાને બદલે, જો રસોડાના વિજ્ઞાનને સમજી લેવામાં આવે તો ઘરમાં જ કાયમી ઈલાજ મળી જાય છે. રસોડાના મસાલાના આયુર્વેદિક ઉપાયો જાણીને તમે ગેસ, એસિડિટી, પેટનો આફરો અને મોસમી ઉધરસ જેવી તકલીફોને ઘરમાં જ જડમૂળથી મટાડી શકો છો. ચાલો જાણીએ રોજ વપરાતા આવા ૫ અમોઘ મસાલાઓ વિશે.
“એવમ્ સુગન્ધિ-યુક્તેન હ્યાહ્ના દ્રવ્યેણ સાધિતમ્, દીપનમ્ પાચનમ્ ચૈવ રોગનાશાય કલ્પતે…”
— ભાવપ્રકાશ નિઘંટુ (પ્રાચીન આયુર્વેદિક ગ્રંથ)
આ શ્લોક સમજાવે છે કે: “રસોડામાં રહેલા સુગંધિત અને સાચી રીતે ઉપયોગમાં લેવાયેલા મસાલા શરીરના પાચન અગ્નિને તેજ કરે છે (દીપન), અંદર જમેલા ઝેરી તત્વોને પચાવે છે (પાચન) અને રોજિંદા રોગોનો નાશ કરે છે.”
૧. જીરું (Jeera) – ગેસ અને પેટના આફરાનો રામબાણ ઈલાજ
સંસ્કૃતમાં જીરું ‘જીવ’ ધાતુ પરથી બન્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે “જીવન આપનારું અથવા પાચનને વેગ આપનારું.” આપણા ગુજરાતી શાક-દાળના ‘વઘાર’ માં જીરું અનિવાર્ય છે. આયુર્વેદ અનુસાર જીરું પ્રકૃતિમાં હલકું (લઘુ) અને સૂકું (રૂક્ષ) હોવાથી તે પેટના વાયુને શાંત કરવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.
- ઔષધિ તરીકે કામ: જીરું આંતરડામાં જામેલા ગેસને છૂટો કરે છે, પાચક રસો વધારે છે અને ‘વાત તથા કફ’ દોષનું સંતુલન કરે છે.
- વાપરવાનો સાચો ઉપાય: જ્યારે પણ જમ્યા પછી પેટ ફૂલી જાય અથવા ગેસ ચડે, ત્યારે ૧ ચમચી આખા જીરાને ૧ ગ્લાસ પાણીમાં ૫ મિનિટ ઉકાળો. આ નવશેકું જીરાનું પાણી ગાળીને પી જાઓ. તે બજારમાં મળતી એન્ટાસિડ ગોળીઓ કરતાં પણ વધુ ઝડપથી કામ કરશે.
૨. આદુ અને સૂંઠ (Ginger) – આયુર્વેદનું ‘વિશ્વભેષજ’ એટલે કે સર્વશ્રેષ્ઠ ઔષધ
આયુર્વેદમાં આદુ અને સૂંઠને ‘વિશ્વભેષજ’ કહેવામાં આવ્યા છે, જેનો અર્થ થાય છે “જગતની સૌથી ઉત્તમ દવા.” તાજું આદુ અને સૂંઠ બંને પ્રકૃતિમાં ગરમ (ઉષ્ણ વીર્ય) હોવાથી તે નબળા પાચન અગ્નિને ફરીથી પ્રજ્વલિત કરે છે અને શરીરમાં જામેલા ઝેરી કચરા (આમ) ને ઓગાળી નાખે છે.
- ઔષધિ તરીકે કામ: તે છાતી અને ગળામાં જામેલા કફને પાતળો કરીને બહાર કાઢે છે અને આંતરડાની નબળાઈ દૂર કરે છે.
- વાપરવાનો સાચો ઉપાય: જો ભૂખ ન લાગતી હોય કે પેટ સાવ ધીમું પડી ગયું હોય, તો બપોરે જમવાના ૧૦ મિનિટ પહેલા આદુના નાના ટુકડા પર સિંઘવ મીઠું લગાવીને ચાવી જાઓ. શરદી અને ગળાની ઉધરસ માટે અડધી ચમચી સૂંઠ પાવડરમાં એક ચમચી શુદ્ધ મધ મિક્સ કરીને દિવસમાં બે વાર ચાટો.
૩. વરિયાળી (Variyali) – એસિડિટી શાંત કરતું કુદરતી કુલન્ટ
રસોડાના મોટાભાગના મસાલા ગરમ પ્રકૃતિના હોય છે, પરંતુ વરિયાળી તેમાં એક અદ્ભુત અપવાદ છે. આયુર્વેદમાં વરિયાળીને શીતળ ગુણ ધરાવતી (શીત વીર્ય) માનવામાં આવી છે. આથી, તે પેટના પાચન અગ્નિને નુકસાન કર્યા વિના શરીરના પ્રકોપિત ‘પિત્ત દોષ’ ને શાંત કરે છે.
- ઔષધિ તરીકે કામ: તે આંતરડાના સ્નાયુઓને આરામ આપે છે, જેથી પેટનો દુખાવો, ખાટા ઓડકાર અને એસિડિટીની બળતરામાં તાત્કાલિક રાહત મળે છે.
- વાપરવાનો સાચો ઉપાય: માત્ર મુખવાસ તરીકે સાકર સાથે ખાવાના બદલે, રાત્રે ભારે કે તીખું ભોજન લીધા પછી ૧ ચમચી વરિયાળીને ગરમ પાણીમાં ૧૦ મિનિટ પલાળી રાખો. આ પાણી ગાળીને ધીમે-ધીમે પીવાથી રાત્રે થતી એસિડિટી અટકે છે.
૪. હળદર (Haldi) – રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારતી અમોઘ ઢાલ
આપણા શાસ્ત્રોમાં હળદરને ‘હરિદ્રા’ (ત્વચાનો રંગ નિખારનારી) અને ‘કૃમિઘ્ની’ (બેક્ટેરિયાનો નાશ કરનારી) કહેવામાં આવી છે. હળદર લોહીને શુદ્ધ કરનારી અને શરીરમાં રહેલા કોઈપણ પ્રકારના સોજા (Inflammation) ને મટાડનારી શક્તિશાળી ઔષધિ છે.
- ઔષધિ તરીકે કામ: તે શરીરમાં રહેલા નકામા કફ અને ચીકાશને સૂકવે છે અને કોષોની ઇમ્યુનિટી (રોગપ્રતિકારક શક્તિ) મજબૂત કરે છે.
- વાપરવાનો સાચો ઉપાય: ગળામાં ખિચખિચ થતી હોય કે રાત્રે સૂકી ઉધરસ આવતી હોય, ત્યારે પા ચમચી હળદરમાં એક ચપટી મરી પાવડર (Black Pepper) નાખી નવશેકા દૂધ કે પાણી સાથે લો. મરીમાં રહેલું તત્વ હળદરના ગુણોને શરીરમાં ૨૦૦૦ ગણી ઝડપથી શોષવામાં મદદ કરે છે.
૫. એલચી (Elaichi) – છાતીની બળતરા નાબૂદ કરતી ઔષધિ
લીલી એલચીને ‘ત્રિદોષહર’ કહેવાય છે, એટલે કે તે વાયુ, પિત્ત અને કફ ત્રણેય દોષોને સંતુલિત રાખવાની તાકાત ધરાવે છે. તેની સુગંધ અને મધુર-કડવો સ્વાદ મગજ અને પેટની નસોને તાત્કાલિક શાંતિ આપે છે.
- ઔષધિ તરીકે કામ: તે પેટમાં બનતા વધારાના હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડને ન્યુટ્રલાઈઝ કરે છે, ઉબકા-ઉલટી અટકાવે છે અને મોંની દુર્ગંધ દૂર કરે છે.
- વાપરવાનો સાચો ઉપાય: જ્યારે પણ અચાનક છાતીમાં એસિડિટીનો ભડકો થાય કે મોંમાં ખાટું પાણી આવે, ત્યારે બે આખી લીલી એલચીને સહેજ વાટીને એક કપ પાણીમાં ઉકાળો, પાણી ઠંડુ થાય એટલે તેને ધીમે-ધીમે ઘૂંટડે-ઘૂંટડે પી જાઓ.
ઉપસંહાર અને આગામી પગલું
તમારા ઘરનું મસાલાિયું એ માત્ર સ્વાદ આપનારી પેટી નથી, પણ તમારા પરિવારની આરોગ્ય સુરક્ષા કવચ છે. જીરું, આદુ, વરિયાળી, હળદર અને એલચીના સાચા ગુણો સમજીને તમે તમારા રસોડાને જ એક દવાખાનું બનાવી શકો છો.
આજનું તમારું પગલું: આજે જ તમારા મસાલાિયાને ચેક કરો. બજારના ભેળસેળવાળા કે કૃત્રિમ રંગવાળા મસાલા કાઢી નાખો અને આખા, શુદ્ધ મસાલા લાવીને ઘરે જ પીસવાનો આગ્રહ રાખો.
જો ઘરગથ્થુ ઉપાયો કરવા છતાં પણ તમારો ક્રોનિક ગેસ, એસિડિટી કે કબજિયાત મટતા નથી?
તેનો અર્થ એ છે કે શરીરની અંદર દોષો ખૂબ ઊંડે સુધી બગડ્યા છે. આજે જ અથર્વ આયુર્વેદ, અમદાવાદ ખાતે ડૉ. કેદાર ઉપાધ્યાય સાથે એપોઇન્ટમેન્ટ બુક કરો અને નાડી પરીક્ષા દ્વારા તમારી પ્રકૃતિ જાણીને યોગ્ય આયુર્વેદિક સારવાર શરૂ કરો.