હજારો લોકો માટે દિવસની શરૂઆત ખૂબ જ પીડાદાયક હોય છે. સવારે આંખો ખુલે ત્યારે હાથની આંગળીઓ વાળવાનો પ્રયત્ન કરો, પણ આંગળીઓ જાણે સાવ જકડાઈ ગઈ હોય (લોક થઈ ગઈ હોય) તેવું લાગે. પલંગમાંથી નીચે પગ મૂકતાં જ ઘૂંટણ અને ઘૂંટીમાં અસહ્ય કસક અને દુખાવો થાય. શરીરને થોડું ‘ચાલુ’ કરવા માટે કલાકો સુધી ઢસડાતા-ઢસડાતા ચાલવું પડે છે. મોર્ડન મેડિસિનમાં આ ગંભીર સમસ્યાને Rheumatoid Arthritis (RA) – ર્યુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ અથવા ઓટો-ઇમ્યુન જોઈન્ટ ડિસઓર્ડર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જ્યારે દર્દીઓ આ ભયંકર પીડા સાથે ‘અથર્વ આયુર્વેદ’ (અમદાવાદ) ખાતે મારા ટેબલ પર આવે છે, ત્યારે તેઓ પેઇનકિલર્સ અને સ્ટેરોઇડ્સ ખાઈ-ખાઈને થાકી ગયા હોય છે, જે તેમના લિવર અને કિડની પર પણ નકારાત્મક અસર કરે છે. આયુર્વેદમાં આ રોગને ‘આમાવાત’ (Amavata) કહેવાય છે. આ રોગનો કાયમી ઉકેલ સાંધા પર તેલ ઘસવાથી નથી થતો—તેની ખરી સારવાર તમારા પેટથી શરૂ થાય છે.
“યુગપત્ કુપિતૌ યસ્તુ દ્રવત્વમ્ મારુતોઽનલમ્, તામાની ક્ષિપતિ સન્ધીન આમવાત સ ઉચ્યતે…”
— માધવ નિદાન (પ્રાચીન આયુર્વેદિક રોગવિજ્ઞાન ગ્રંથ)
આ શ્લોક આમાવાતની ચોક્કસ વ્યાખ્યા આપે છે: “જ્યારે શરીરનો વાયુ (Vata) અને અધકચરા ખોરાકમાંથી બનેલો ઝેરી-ચીકણો કચરો એટલે કે ‘આમ’ (Ama) બંને એકસાથે બગડે છે, ત્યારે તે લોહી વાટે સાંધાઓની જગ્યામાં જઈને જમા થઈ જાય છે. આ ગંભીર અવસ્થાને આમાવાત કહે છે.”
મૂળ કારણ: સવારે જ સાંધા કેમ જકડાઈ જાય છે?
આધુનિક વિજ્ઞાન માને છે કે ર્યુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ એક ઓટો-ઇમ્યુન રોગ છે, જેમાં આપણી ઇમ્યુનિટી ભૂલથી આપણા જ સાંધા પર હુમલો કરે છે. પરંતુ આયુર્વેદ તેની પાછળનું એક સચોટ અને વૈજ્ઞાનિક કારણ સમજાવે છે, જે તમારી પાચન શક્તિ (અગ્નિ) સાથે જોડાયેલું છે.
જ્યારે તમારી પાચન શક્તિ લાંબા સમય સુધી નબળી રહે છે (ખોટો આહાર, મોડે સુધી જાગવું, માનસિક ચિંતા), ત્યારે તમે જે ખોરાક લો છો તે બરાબર પચતો નથી. આ અધકચરો ખોરાક પેટમાં સડીને એક ચીકણો અને ઝેરી પદાર્થ બનાવે છે જેને આયુર્વેદમાં ‘આમ’ (Ama / Toxins) કહે છે.
જ્યારે તમે રાત્રે સૂઈ જાઓ છો, ત્યારે શરીરની હલનચલન બંધ થઈ જાય છે અને લોહીનું ભ્રમણ ધીમું પડે છે. આ સમયે આ ચીકણો કચરો (આમ) ધીમે-ધીમે વહીને તમારા નાના-મોટા સાંધાઓમાં (ખાસ કરીને આંગળીઓ, કાંડા, ઘૂંટણ અને ઘૂંટીમાં) જઈને ચોંટી જાય છે. સવારે ઉઠો ત્યારે આ ચીકણો પદાર્થ ફેવિકોલની જેમ જામી ગયો હોય છે, જેને આપણે સાંધાની જકડન (Morning Stiffness) કહીએ છીએ.
સૌથી મોટી ભૂલ: આમાવાત (RA) માં તેલનું માલિશ કરવું ભારે પડી શકે છે!
જ્યારે પણ લોકોને સાંધાનો દુખાવો થાય, ત્યારે તેઓ તરત જ બજારમાંથી કોઈ મોંઘું આયુર્વેદિક તેલ લાવીને સાંધા પર જોરજોરથી માલિશ કરવાનું શરૂ કરી દે છે.
ડૉ. કેદાર ઉપાધ્યાયની ક્લિનિકલ ચેતવણી: જો તમારો દુખાવો ‘આમાવાત’ (Rheumatoid Arthritis) ના કારણે હોય, તો શરૂઆતની સ્ટેજમાં સાંધા પર તેલ લગાવવું કે જોરથી માલિશ કરવું એ તમારી બીમારીને દસ ગણી વધારી શકે છે!
કારણ કે ‘આમ’ પ્રકૃતિમાં ચીકણો, ઠંડો અને ભારે હોય છે. તેના પર તેલ (ચીકાશ) લગાવવું એટલે કાદવમાં વધુ પાણી નાખવા જેવું છે. આનાથી સાંધામાં સોજો વધશે, અસહ્ય બળતરા થશે અને જકડન ઓર વધી જશે. આમાવાતમાં ડ્રાય (સૂકી) અને ગરમ ચિકિત્સાની જરૂર હોય છે, તેલની નહીં!
આમાવાત (સાંધાની જકડન) દૂર કરવાનો સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ઉકેલ
શરીરના આ આંતરિક ઝેરને સાફ કરવા અને સાંધાનો સોજો કાયમી મટાડવા માટે આયુર્વેદમાં એક વિશેષ સારવાર પદ્ધતિ છે:
સ્ટેપ ૧: પાચન અગ્નિ તેજ કરો (દીપન-પાચન)
પેટમાં નવો ચીકણો કચરો (આમ) બનતો અટકાવો.
- નિયમ: ખોરાકમાં સાવ હલકી વસ્તુઓ લો. ઘઉં, દહીં, આથો આવેલી વસ્તુઓ (ઇડલી, ઢોકળા), મીઠાઈ અને અડદની દાળ બિલકુલ બંધ કરો. રસોઈમાં સૂંઠ, જીરું, લીંડીપીપર અને હિંગનો ઉપયોગ વધારો જેથી જૂનું ઝેર બળી જાય.
સ્ટેપ ૨: રેતીનો સૂકો શેક કરો (વાલુકા સ્વેદ)
સાંધામાં જામેલા ફેવિકોલ જેવા ચીકણા કચરાને ઓગાળવા માટે સૂકી ગરમીનો ઉપયોગ કરો.
- ઘરગથ્થુ ઉપાય: સ્વચ્છ નદીની રેતી અથવા જાડું મીઠું (કોપરું નમક) લો, તેને સુતરાઉ કપડાની પોટલીમાં મજબૂત બાંધી લો. આ પોટલીને તવા પર ગરમ કરી જકડાઈ ગયેલા સાંધા પર શેક કરો. આ સૂકો શેક સાંધાની જકડનને મિનિટોમાં ઓગાળી નાખશે.
સ્ટેપ ૩: માત્ર દીવેલ (Castor Oil) નો જ ઉપયોગ કરો
જો સાંધા અતિશય ડ્રાય લાગતા હોય, તો આમાવાતમાં માત્ર અને માત્ર દીવેલ (Erand Taila) લગાવવાની જ શાસ્ત્રોમાં મંજૂરી છે. દીવેલમાં ‘સ્રોતોશોધન’ (નસો સાફ કરવાનો) ગુણ છે, જે ચીકણા ઝેરના મોલેક્યુલ્સને તોડી નાખે છે.
પંચકર્મ ચિકિત્સા: આમાવાતનો જડમૂળથી ઈલાજ
જ્યારે આ રોગ જૂનો થઈ જાય અને સાંધા વાંકા વળવા લાગે, ત્યારે હોસ્પિટલમાં પંચકર્મ સારવાર અનિવાર્ય બને છે. ‘અથર્વ આયુર્વેદ’ ખાતે અમે આમાવાતના દર્દીઓ માટે ખાસ પંચકર્મ પ્લાન તૈયાર કરીએ છીએ:
- લેખન બસ્તી (Lekhana Basti): આ એક વિશેષ પ્રકારની મેડિકેટેડ આયુર્વેદિક એનિમા છે, જે આંતરડાના ઊંડા સ્તરોમાં ચોંટેલા વાયુ અને આમ (ઝેર) ને ઉખાડીને ગુદા માર્ગેથી બહાર કાઢી નાખે છે.
- રૂક્ષ પિંડ સ્વેદ: તેલ વિના, ખાસ જડીબુટ્ટીઓના સૂકા પાવડરની પોટલી બનાવીને શેક કરવામાં આવે છે, જેથી સાંધાનો સોજો અને પાણી ભરાવવાની સમસ્યા તાત્કાલિક શાંત થાય છે.
ઉપસંહાર અને આગામી પગલું
સવારે સાંધા જકડાઈ જવા એ કોઈ સાદો દુખાવો નથી, પરંતુ તમારા પેટમાં ઝેરી કચરો જમા થયો હોવાની શરીરની છેલ્લી ચેતવણી છે. આજીવન પેઇનકિલર્સ ખાઈને પેટમાં અલ્સર કે કિડની બગાડવાની કોઈ જરૂર નથી. પાચન સુધારીને આમાવાતમાંથી કાયમી મુક્તિ મેળવી શકાય છે.
આજથી જ શરૂ કરો આ ફેરફાર: રાત્રે ભારે ભોજન બંધ કરો. સાંજે ૭:૩૦ પહેલા સાદી મગની દાળની ખીચડી અથવા મગનું પાણી લો. સૂતા પહેલા અડધી ચમચી સૂંઠ પાવડર નાખેલું ગરમ પાણી પીવો. કાલે સવારે તમારી આંગળીઓ ઘણી હલકી અનુભવાશે.
શું તમે સાંધાના અસહ્ય દુખાવા અને જકડનથી કાયમી આઝાદી મેળવવા માંગો છો?
આજે જ અથર્વ આયુર્વેદ હોસ્પિટલ, અમદાવાદ ખાતે ડૉ. કેદાર ઉપાધ્યાયની એપોઇન્ટમેન્ટ લો. ચોક્કસ નાડી પરીક્ષા અને સાચી પંચકર્મ ચિકિત્સા દ્વારા તમારા રોગને જડમૂળથી દૂર કરો.